متن اصلی این نبشته در سال ۱۳۶۸خورشیدی در افتتاح جشنوارۀ «انجمن فرهنگ هرات باستان» که در هوتل انترکانتیننتال کابل گشایش یافت، به خوانش گرفته شد و در شمارۀ نخست مجلۀ «هری» که ارگان نشراتی این انجمن است، چاپ و منتشر شدهاست. موضوع یادشده در میان فرهنگیان و نویسندگان افغانستان که در کنگره حضور داشتند، بحثبرانگیز شد. عدهای از دانشپژوهان بر این عقیده بودند که انگار نخستین انجمن ادبی افغانستان، انجمن ادبی کابل بودهاست. در این نوشته با اسناد و شواهد نوشتاری ثابت شدهاست که انجمن ادبی هرات نخستین انجمن ادبی افغانستان است. محتوای این نوشته در اکثر مجلات، روزنامهها و محافل ادبی افغانستان بازتاب گستردهای داشتهاست.
گر کسی پرسد ترا کز شهرها خوشتر کدام
گر جواب راست خواهی گفتن او را گو، هری
این جهان را همچو دریا دان، خراسان را صدف
در میان این صدف، شهر هری، چون گوهری
اگرچه اکثر محققان از روی اشتباه متفق القولاند که انگار نخستین انجمن ادبی در کشور ما، انجمن ادبی کابل است که در سال ۱۳۱۰خورشیدی در شهر کابل، گشایش یافت. اما اسنادی در دست ماست، بیانگر این نکته که روشنفکران، نویسندگان و شاعران هرات پیش از تأسیس انجمن در کابل دست به تأسیس انجمن ادبی در هرات زده بودند، مگر دولت وقت، این انجمن ادبی را به رسمیت نشناخت، تا زمانی که انجمن ادبی کابل گشایش یافت، چنان که روانشاد سرور جویا، مدیر و نگارندۀ جریدۀ «اتفاق اسلام»، در شمارۀ 48، مورخ 24 قوس سال ۱۳۰۹ خورشیدی در مورد چگونگی تأسیس انجمن ادبی هرات، با صراحتی تمام و صادقانه چنین نگاشتهاست: «از مدتی بود در صدد طبع و نشر برخی آثار ادبا و شعرای هرات به هر طرفی میتپیدیم و هیچ یک مؤسسۀ ملی یافت نمیتوانستیم که از حیث معلومات معنوی یا معاملات مادی کمکهای روحی و مالی با ما کرده بتوانند. بالاخره بر حسب اشاره و ارشاد بعضی از رفقا، به آقای عبدالکریم خان احراری که از جوانان جدی و بصیر هرات است، متوصل و چارهای جستیم. همان بود که آقای احراری شبی در منزل شخصی خودشان مجلسی منعقد و بعضی از دانشمندان هرات را که در ادبیات قدیم و تاریخ ید طولایی دارند دعوت کرده و اظهار مقصد کردند.» چند سطر بعد نوشتهاست: «دیروز اولین روز تأسیس انجمن بود که ترتیبات را به حضور نائبسالار (عبدالرحیم خان) اطلاع دادند و آقای نائبسالار هم به وزارت جلیلۀ معارف رسماً اشعار فرمودند.» و باز جایی دیگر در یکی از سرمقالههای جریدۀ «اتفاق اسلام»، روز سهشنبه، شمارۀ 27 مورخ سرطان سال ۱۳۱۰ خورشیدی، زیر عنوان «کابل هم دارای انجمن ادبی شد» چنین میخوانیم: «هراتیها باید شکرگزار باشند که اولین انجمن ادبی که در افغانستان تأسیس یافته انجمن ادبی هرات بود.» جناب جویا، سپس در همان سرمقالهاش، در مورد چگونگی سنگاندازیهای که در راه ایجاد انجمن ادبی هرات صورت گرفتهاست، چنین مینگارد: «موضوع انجمن ادبی هرات که به وزارت جلیلۀ معارف اشعار شده، آقای وزیر نوشتهاست که مقصود این انجمن را ندانستهایم و حال این که از کلمۀ انجمن ادبی مقصود خود ظاهر است.»
از طرف دیگر، شادروان محـمداعلم غوّاص در مجلۀ هرات، شمارۀ ششم، سال ۱۳۲۷ خورشیدی، گفتههای سرور جویا را تأیید و تصدیق نموده و در همان تاریخ یادشده دربارۀ نخستین انجمن ادبی هرات نوشتهاست:
موضوع ضمن پیشنهاد پروژۀ مفصل به وزارت معارف تحریر و تقاضا گردید که با پشتیبانی مختصر اجازۀ نشر مجلۀ ماهانۀ ادبی هرات را عنایت فرمایند، زیرا در آن وقت ریاست مطبوعات و تشکیلات وسیع موجوده ثقافی، دولتی نبوده و امور اداری و نشریاتی در مرکز مرجع معینی دیگر نداشت و انجمن ادبی کابل هم هنوز تأسیس نیافته بود. از وزارت معارف آن وقت، اولاً قدری تعطیل واقع شد و متعاقباً که به مفهوم عالی و مقاصد بزرگ معنوی این دایره فهمیدند موافقه و همکاری لازمه فرمودند.
بدینگونه دیده میشود که انجمن ادبی هرات، نخستین انجمن ادبی افغانستان بوده که به روز 23 قوس سال ۱۳۰۹خورشیدی به اثر سعی و تلاش عدهای از منوّرین هرات، پا به عرصۀ وجود گذاشت و در همان مقطع زمانی توانست که مربی و تضمینکنندۀ رشد و بالندگی استعدادهای نهفته و قریحههای خوابیدۀ جوانان آن زمان باشد. انجمن ادبی هرات از آغاز تأسیس خود به همکاری مادی ثروتمندان بااحساس هرات روی کار آمده و تحت ریاست مرحوم ملا محـمدصدیق خان که در آن زمان قاضی مرافعه بود، به کار خود آغاز کرد.
اولین کاری که این انجمن به انجام آن پیروزی یافت، تهیه یک تعداد کتب علمی و ادبی به زبان فارسی و عربی بود که توسط عبدالکریم خان احراری از تهران، بغداد و مصر خریداری شده و به دسترس استفادۀ اعضای انجمن گذاشته شد. در شمارۀ ششم سال ۱۳۲۷مجلۀ هرات در این زمینه میخوانیم: «این مؤسسه تحت ریاست مرحوم ملا محـمدصدیق خان قاضی مرافعۀ آن وقت که از دانشمندان بزرگ و معروف هرات بودند، قائم گردیده و معناً و حقیقتاً آقایان احراری، شایق، بهره، شیرینسخن، رجایی، رسا، فیضی، احرار، قانون، عسکر، سپاهی، عبدالکریم منشی و عدۀ دیگر از نویسندگان به حمایت و عضویت آن داوطلب و حاضر شدند.
پس از تأسیس انجمن در 15 حوت سال ۱۳۱۰ش. نخستین شمارۀ مجلۀ ادبی هرات در چهل صفحه، از چاپ برآمد که باز هم آقای احراری در این زمینه از هیچگونه ایثار و فداکاری دریغ نفرموده و در حقیقت نخستین کسی است که به فکر تأسیس مجلۀ ادبی هرات میشود. در شمارۀ اول، دورۀ دوم مجلۀ هرات، محترم شایق هروی در این مورد نوشتهاست: «اولین فردی که ابتدا در صدد برآمد در این منطقۀ تاریخی مجله تأسیس شود و ادبا را به دور خود جمع کرد و به تأسیس مجله کامیابی حاصل نمود، محترم عبدالکریم خان احراری بود که در سنوات دوازدهگانه حیات آن نیز تا حد ممکن به آن معاونت کرد و به کارکنان آن بدون کدام ملحوظ مادی داوطلبانه همکاری نمود.»
تصویر 1: قاضی ملا محمدصدیق صدیق، مشهور به آخندزادهصاحب کابلی، نخستین رئیس افتخاری انجمن ادبی هرات
باید گفت که مجلۀ ادبی هرات، از ابتدای سال دوم به قطع بهتر و در 60 صفحه از چاپ برآمد که با همین وضع تا ثور ۱۳۱۸خورشیدی، یعنی تا شمارۀ دوم سال هشتم ادامه یافت و متأسفانه که پس از شمارۀ دوم سال هشتم، نسبت به قلت وسایل ضروری طباعتی، کاغذ و نبودن بنیۀ مالی و اقتصادی، نتوانست به همان قطع و صحافت از چاپ برآید. به همین دلیل از این تاریخ به بعد، تا سال ۱۳۲۲ خورشیدی شمارههای مجله به ۲۰ صفحه تقلیل یافت و به اثر توجه محـمدهاشم خان پردیس به حروف ریزه چاپ و به دسترس استفاده علاقمندان ادب قرار گرفت. مگر بعد از سال ۱۳۲۲خورشیدی، مجله نتوانست به عمر خویش ادامه دهد و همان بود که این ستارۀ درخشان به خاموشی گراییده و از انجمن ادبی و مجله هیچ نوع صدایی برنیامد. در جریان ۱۲ سال دورۀ نخست که یاد کرده آمد، به تعداد ۱۴۴ شمارۀ مجله از چاپ برآمد که این اشخاص و افراد، زمام امور انجمن و مجلۀ ادبی را به دوش داشتند:
۱- مرحوم قاضی ملا محـمدصدیق خان از سال ۱۳۰۹خورشیدی تا سال ۱۳۱۴ خورشیدی، رئیس افتخاری انجمن؛
۲ – میر عبدالعلی شایق هروی از دلو ۱۳۱۱ تا ۱۳۱۶ خورشیدی مدیر انجمن و از سال ۱۳۱۶ تا ۱۳۲۱ خورشیدی رئیس انجمن؛
۳- محـمدابراهیم رجایی از سال ۱۳۱۳ تا سال ۱۳۱۶ معاون انجمن و از ۱۳۱۶ تا ۱۳۱۸ خورشیدی مدیر انجمن؛
۴- سردار عبدالعزیز خان حیرت از سرطان ۱۳۱۵ تا جوزای ۱۳۱۶ رئیس انجمن؛
۵- عبدالرؤف خان ضعیف از سال ۱۳۱۶تا ثور ۱۳۱۷ معاون انجمن؛
۶- استاد عبدالرؤف فکری سلجوقی از ثور ۱۳۱۷ تا اسد ۱۳۲۰ معاون انجمن؛
۷- عبدالرؤف خان فراهی از عقرب ۱۳۱۸ تا اسد ۱۳۱۹ مدیر انجمن؛
۸- گلاحمد خان نور که در آن زمان امور آموزش زبان پشتو را به دوش داشت، در اسد سال ۱۳۲۰ به حیث مدیر انجمن مقرر و تا اخیر سال ۱۳۲۲ به وظیفهاش ادامه داد.
آنگونه که یاد کردم انجمن ادبی هرات بعد از تاریخ یادشده چندان فعالیتی نداشت و مدت چهار سال و چهار ماه، مجلۀ ادبی هرات از نشر باز ماند، تا آن که در سرطان سال ۱۳۲۷ به اثر توجه روانشاد محـمدابراهیم رجایی، استاد صلاحالدین سلجوقی، محـمداعلم غوّاص، استاد فکری سلجوقی و عبدالکریم خان احراری این انجمن زیر عنوان «کلوپ ادبی هرات» دوباره به کار خود آغاز کرد و در ماه اسد همان سال، نخستین شمارۀ دورۀ دوم مجلۀ ادبی هرات، با نام «مجلۀ هرات» از چاپ برآمد. کلوپ ادبی هرات که به سرمایۀ 100 هزار افغانی اعانۀ عبدالمجیدخان زابلی رئیس بانک ملی گشایش یافت این بار با مزایا و سر و سامانی بهتر و بیشتر در عمارتی نو ساخت، بر ساحۀ خیابان یا پارک بهزاد آن زمان و در پهلوی مصلای شکوهمند روزگار تیموریان مأوا گزید که مدیریت افتخاری آن را محـمدابراهیم رجایی که مؤسس آن بود، به عهده گرفته و اکثر اعضای انجمن ادبی، همدوش با نویسندگان و شاعران نوخاسته، افتخار عضویت آن را بازیافتند. این کلوپ ادبی مزید بر کتابخانه و قرائتخانه دارای سالونی بزرگ برای گردهمایی نویسندگان و شاعران بوده که در هفتۀ یک یا چندبار تمامی اعضای رسمی و افتخاری دور هم جمع میشدند و به ترتیب محافل ادبی و مجالس مشاعره و اجرای سخنرانیها و مباحثات ادبی، تاریخی و اجتماعی میپرداختند و در ضمن به تدویر کورسهای زبان، نقاشی، خطاطی، رسامی و ایجاد تیمهای بازی شطرنج و والیبال همت میگماشتند. کلوپ ادبی هرات تا سال ۱۳۴۱ خورشیدی به حیات خویش ادامه داد، مگر از این تاریخ به بعد، نتوانست ادامه یابد، تا آن که در ماه قوس همان سال که شمارۀ هفتم، هشتم و نهم مجلۀ هرات در یک مجلد به چاپ رسیدهاست به مناسبت هفتصدومین سالگرد وفات پیر هرات خواجه عبدالله انصاری، طی محفلی به نام «کلوپ انصاری» نامگذاری گردید. باید گفت که این کلوپ ادبی نتوانست نام و نشانش را حفظ نماید تا آن که چاپ مجلۀ ادبی در سال ۱۳۶۰ خورشیدی از میان رفت.
تحقیق در بارۀ چگونگی کار، وظایف، اهداف، موقعیت و همکاری قلمی و معنوی این انجمن و مجلۀ ادبی هرات مستلزم مقالههای دیگر است. ما در اینجا صرف از همکاری قلمی مجلۀ ادبی هرات و مجلۀ هرات، که در دورۀ نخست و پس از آن با مجله یار و همکار بودند، نام میبریم و آنها عبارتند از: میر عبدالعلی شایق، استاد علیاصغر بشیر هروی، میر غلامحیدر مشهور به میرصاحب گازرگاه، عبدالباقی خان مجددی، عبدالروف فکری سلجوقی، استاد مایل هروی، عبدالروف طالع هروی، منشی عبدالکریم، عبدالرحیم رونق، عبدالرزاق امیدی، عبدالباقی کریمی، علامه استاد صلاحالدین سلجوقی، عبدالکریم غلجایی، محـمدابراهیم رجایی، امانالله احراری، عبدالحسین خان منجمباشی، عبدالغفور افضل شهیر، عبدالله احرار، عبدالغفور رنا، میر غلاممحـمد حسینی، اسیری هروی، میر عطامحـمد حسینی، عبدالواحد بهره ، ذبیحالله رسا، استاد خلیلالله خلیلی، محـمدابراهیم خلیل، حفیظالله الیم، غلامرسول نیکزاد، محـمدسعید مشعل، آتش، محجوبه هروی، محـمدنعیم صدیقی، سرور جویا، زرنگ، محـمدامین کیوان، محـمدانور اسیر، شمسالدین سلجوقی، اخگر، عبدالحسین توفیق، سعدالدین فیضی، دوستمحـمد عسکر، حیران، شیرعلی قانون، محـمدابراهیم سپاهی، محـمدحسین خان طالب، محـمدامین شفق، آزاد، عبدالروف فقیری، عبدالرزاق فراهی، میر فضلالحق ضعیفی و در سالهای بعد، عبدالکریم تمنا، عبدالغنی نیکسیر، منعم، عبدالواحد نافذ، ابوبکر یقین، مولوی نصرالدین عنبری، محـمدناصر ناهض، رهبر، محـمدامین مشعوف، لطیف ناظمی، داکتر شمسالدین ظریف صدیقی، استاد گلاحمد نظری آریانا، استاد عبدالرزاق نجومی، استاد صالح عبید، استاد عبدالسلام دهزاد، داکتر غلامحیدر یقین، محـمدناصر طهوری، عبدالله شفیقی، براتعلی فدائی، خانم حاذقه هروی، خانم سایه، خانم راحمه احمدی، عبدالشکور فکوری، فضلاحمد پیمان، عبدالحی خطیب سروستانی، رابعه صدیقی، داکتر جلالالدین صدیقی و مانند اینها.
تا آنجا که به خاطر دارم اکثر دانشمندان و شاعران و نویسندگان و فرهنگیان یادشده را یا حضوری میشناسم و با آنها از نزدیک ملاقات کردم و یا این که از داشتههای فرهنگی و علمی آنها چیزهای آموختهام و سودهای فراوانی بردهام. همۀ آنها مردمی وارسته، باوقار و مردمدوست بودند که با مردم عوام و بیسواد نیز الفتی تمام داشتند. درست به خاطر دارم که در سال ۱۳۶۸هجری از کابل به هرات رفتم تا با بزرگان و فرهنگیان آنجا، دیداری داشته باشم. یک روز به خدمت استاد محـمدسعید مشعل هنرمند و شاعر و ادیب شناختهشدۀ افغانستان رسیدم که در حالت مریضی و ناتوانی و بازنشستگی قرار داشت و در منزل خود واقع در جادۀ محبس هرات، زندگی میکرد. همسایۀ درب و دیوار استاد یکی از همقریههای من به نام حاجی غلامغوث محمودی بود که با هم به خدمت استاد رفتیم. جناب حاجی صاحب سواد خواندن و نوشتن نداشت، مگر آدمی خوشطبع، خوشکلام و خوشبیان بود. استاد مشعل کتاب «سگ و شغال» حاجی اسماعیل سیاه را که به خط خوش و خوانا و بامهارت تمام خطاطی کرده بود، برای ما نشان داد. در این زمان حاجی غلامغوث که خطخواندن را بلد نبود، استاد مشعل را مخاطب قرار داده و گفت: «استاد چقدر بدخط هستید. این کتاب را آن قدر خراب نوشته کردید که من خط شما را خوانده نمیتوانم.» استاد عاجزانه گفت: «از این به بعد کوشش میکنم که خطی را یاد بگیرم که شما هم خوانده بتوانید.»
آنگونه که قبلاً نیز یاد کردم، انجمن ادبی هرات بعد از سال ۱۳۶۱ خورشیدی نتوانست که به زندگی پربارش ادامه دهد و مدت مدیدی در گمنامی بهسر برد تا آن که در اواخر ماه سرطان سال ۱۳۶۶ خورشیدی در شهر کابل، در منزل عبدالرحمان غیاثا واقع در سرک ۱۳ وزیر اکبرخان کابل و گاهی هم در خانۀ محـمدعزیز عظیم و منزل شادروان پوهاند دکتر جلالالدین صدیقی در کابل، عدهای از شاعران، نویسندگان، پژوهشگران، تاجران و فرهنگیان هرات، دور هم جمع شدند و دست به تأسیس «انجمن فرهنگ هرات باستان» زدند و در این راه زحمت فراوان کشیدند. چون تأسیس این انجمن ادبی به پالیسی دولت و حکومت آن وقت سازگار نبود، لذا مدت دو سال طول کشید تا انجمن توانست به فعالیت خود آغاز نماید و همان بود که به تاریخ هشتم قوس سال ۱۳۶۸ خورشیدی هیأت رهبری موفق شد که طی محفلی باشکوه و به اشتراک دانشمندان و محققان افغانستان، در هوتل کانتیننتال کابل، رسماً گشایش یابد و این اشخاص و افراد را به حیث هیأت اجرائیه تعیین نماید:
– عبدالرحمان غیاثا به حیث رئیس هیأت اجرائیه و عضو هیأت رهبری؛
– قانون پوه محـمداسماعیل قاسمیار به حیث معاون و عضو هیأت رهبری؛
– محـمدرسول کاکر معاون هیأت اجرائیه؛
– استاد غلامحیدر یقین منشی هیأت اجرائیه و عضو هیأت رهبری؛
– پوهاند دکتر جلالالدین صدیقی عضو هیأت اجرائیه و رئیس کمیسیون فرهنگی؛
– محقق محـمداسلم افضلی به حیث معاون امور فرهنگی؛
– محـمدانور پویان به حیث رئیس کمیسیون نشرات؛
– استاد سیّدرسول فکور رئیس کمیسیون امور اجتماعی و عضو هیأت رهبری.
انجمن فرهنگ هرات باستان یک انجمن غیر وابسته، آزاد و غیر سیاسی بود که اهداف و مرام انجمن ادبی سابق هرات را که گسترش ادبیات و فرهنگ، داشتهها و افتخارات فرهنگی هرات باستان بود، دنبال میکرد. رئیس انجمن از طریق رأی آزاد و سرّی هیأت رهبری تعیین میگردید. نخستین رئیس انجمن جناب پوهاند دکتر محـمدانور شمس و دومین رئیس آن جناب میر عزیزالحق ضعیفی بود. تا سال ۱۳۶۹ هجری که من در کابل بودم این انجمن به کمک و یاری فرهنگیان و تاجران هرات از شخصیتهای بزرگی چون: استاد عبدالحسین توفیق، استاد صلاحالدین سلجوقی، استاد علیاصغر بشیر هروی، استاد فکری سلجوقی، تجلیل به عمل آورد که من به حیث منشی مجلس نبشتههایی را به خوانش گرفتم و بیشتر آن کنفرانسها و سیمینارها را ثبت و بازنویسی نمودم. این انجمن هم چنان موفق شد که دو شماره فصلنامه زیر عنوان «هری» تحت نظر هیأت تحریر و به مدیریت محـمدیونس عظیم، به چاپ برساند که مورد پسند مردم فرهنگدوست افغانستان و بهویژه مردم هرات قرار گرفت. از آن تاریخ به بعد نمیدانم که در جریان گلولههای خمپاره و تیربارانهای سپیدهدم چنان که افتاد و دانی که در کشور ما آغاز شد، سرنوشت آن انجمن به کجا رسید- والله اعلم باالصواب.
به روایت گفتهها و نبشتههای برادران گرانقدرم، جناب محقق عبدالغنی نیکسیر و جناب ولیشاه بهره بعد از سالهای ۱۳۷۴ خورشیدی به اثر توجه عدهای از نویسندگان و دوستداران علم و فرهنگ در شهر هرات، انجمن ادبی هرات دوباره جان تازه گرفت و مجلۀ دو هفتهای را زیر نام «اورنگ» چاپ کرد که بعدها به نام «اورنگ هشتم» انتشار یافت و بعدها شکل مجلۀ فصلی را به خود اختیار کرد و توانست که به اثر غمخواری و توجه استاد محـمدمسعود رجائی و یاران و همکارانش رونق بیشتری یابد و در اشاعه و گسترش فرهنگ پربار زبان و ادبیات کشور، گامهای ارزنده را بردارد. در بهار سال ۱۳۸۹ خورشیدی که من از کشور پادشاهی هلند و از طریق پروژۀ ملل متحد، به حیث استاد مهمان در دانشکدۀ زبان و ادبیات دانشگاه هرات ایفای وظیفه مینمودم، با استادان هر یک استاد مسعود رجائی و استاد علیاحمد کاوه و استاد شعیب بهراد غوریانی دریک دیپارتمنت همکار بودم و از نزدیک دیدم که استادان یادشده، داوطلبانه در کارهای انجمن ادبی کار می کردند و این شمع فروزان گذشتگان را افروخته برپای میداشتند که قابل ستایش و آفرین است. خوشبختانه این انجمن ادبی با یاری جوانان و دانشپژوهان و به همکاری پژوهشگر توانا جناب ولیشاه بهره هنوز هم به کارهای پرمایه و سودمند ادامه داده و کتابخانۀ آن دارای پنجهزار جلد کتاب است که مورد استفادۀ جوانان و چیزفهمان و دانشورزان هرات قرار میگیرد. (پنجشنبه 26 قوس 1394 خورشیدی)
