یادی از هنرمند متبسّم هرات؛ سلطان‌محمد خندان

تاریخ انتشار: 1400/01/22 نویسنده: خدابخش سعادتی
نمونه‌ای از خط کتابتی سلطان‌محمد خندان در انجامۀ نسخه‌ای در 914 هجری قمری

سلطان محمد خندان از بزرگ‌ترین خوش‌نویسان هرات در اواخر سدۀ نهم و نیمۀ نخست سدۀ دهم است. علی‌رغم ارزش هنری و قدرت خوش‌نویسی کارش چنان که باید شناخته شده و مورد توجه نبوده است. سلطان‌محمد خندان در پایان سدۀ نهم هجری قمری در هرات به دنیا آمد. او فراگیری دانش‌های رایج عصر را در زادگاهش به پایان رسانید و چون علاقۀ زیادی به هنر خوش‌نویسی داشت، این هنر را فراگرفت و به یکی از نامدارترین نستعلیق‌نویسان سدۀ دهم تبدیل شد. مهدی بیانی نوشته است که او را از فرط انبساط «خندان» لقب داده‌اند. (احوال و آثار خوش‌نویسان، جلد اول و دوم، ص 268).

او تمام عمر را در هرات به کتابت و رونویسی آثار مختلف مشغول بود. علی‌احمد نعیمی در کتاب صورتگران و خوش‌نویسان هرات در عصر تیموریان نوشته که خندان در دهات هرات می‌زیسته اما از این ده نامی نبرده و منبع خویش را نیز معرفی نکرده است (خطاطان و نقاشان هرات از ادوار تیموری تا نخستین سالگرد جمهوری، ص 102).

سلطان‌محمد از خوش‌نویسان بزرگ دربار سلطان حسین بایقرا از اوان جوانی در خدمت امیرعلی‌شیر نوایی (844-906ق.) بود. امیر در کتاب «مجالس ‎النفایس» (ص 328) دربارۀ او می‌گوید: «مولانا سلطان‎محمد خندان خوش‌نویس مقرّر ممالک خراسان است و بدین قابلیت فرید زمان و یگانۀ دوران است، امّا در طور بسیار بی‌قید است و بی‌تکلّف و بی‌تعیّن واقع شده و خود را به دیوانگی منسوب می‎دارد و نی را هم نیک می‎نوازد. گاهی که نشئه پیدا می‌کند، بیت دویی نیز می‌خواند. این مطلع از اوست:

ای خرّم آن که جای به میخانه ساخته                         وز همدمان به ساغر و پیمانه ساخته

خندان از شاگردان ممتاز سلطان‌علی مشهدی بود که بیش از دیگر شاگردانش شیوۀ او را اخذ کرده‌است. واصفی در کتاب «بدایع‎ الوقایع» از زبان عبیدالله‌خان، ارزش دیوان کاتبی به خط خندان را برابر با فتح نیشابور دانسته‎است. این نشان از اهمیت کار خندان در نزد پادشاهان عصر او دارد.

غیاث‌الدین خواندمیر در آثارش از جمله «حبیب‌ السیر» و «خلاصه‌ الاخبار» دربارۀ او می‌نویسد: «با وجود حُسن خط، به لطف طبع موصوف است و به صحبت اهل عیش و طرب مشعوف و حالا در بلدۀ فاخرۀ هرات، توطّن دارد»، «در خط نستعلیق قابلیت بسیار دارد و نی را نیز نیکو می‎نوازد اما به واسطۀ نشئۀ جنون، به هیچ یک از این دو کار کماینبغی نمی‎پردازد». منشی قمی در «گلستان هنر» آورده‌است: «او نیز شاگرد سلطان‌علی مشهدی است و کاتب خوب بود و از شعر و معمّا بهره‌ای تمام داشت و مدت‎العمر در دارالسلطنۀ هرات به کتابت مشغول بوده و در قطعه‌نویسی بی‌عدیل است، قطعه‌های خوب بر صفحۀ روزگار گذاشته».

این هنرمند، علاوه بر کتابت، در قطعه‎نویسی نیز دستی توانا داشته‌است و قاضی میراحمد منشی او را در این عرصه بی‌عدیل خوانده است (گلستان هنر، ص 87) میرزا حبیب و کلمان آوار او را رنگه‌نویس می‎دانند اما مهدی بیانی آثار بسیار کمی از رنگی‎نویسی او دیده‌است و باور دارد که آن دو، وی را با سلطان‌محمد نور (877-940ق.) یکی از هم‌روزگارانش اشتباه گرفته‎اند.

سلطان‌محمد در روزگار حیات خود مقام استادی داشته‌است. مهدی بیانی در «احوال و آثار خوش‌نویسان» به نقل از صاحب «مناقب هنروران» می‎نویسد: «میان شاگردان بسیاری که داشته کسی که به مقام استادی نرسیده باشد کم است، از جمله شاگردان وی یاری شیرازی، محمدحسین باخرزی و محمدقاسم شادی‌شاه را ذکر کرده‎اند که اینان هر یک استادی بوده‌اند».

قطعه‌ای به نستعلیق جلی با خط سلطان‌محمد خندان

سال پیدایش و درگذشت سلطان‌محمد روشن نیست. عبدالرئوف فکری سلجوقی در  تعلیقات کتاب «دیباچۀ دوست‌محمد گوشانی بر مرقّع بهرام میرزا» نوشته‌است: «سال وفات سلطان‌محمد خندان را 932 و 950 تعیین نموده‌اند» که به گفتۀ مهدی بیانی درست نمی‌باشد. او می‎گوید: از او کتاب‎های با تاریخ تا 957ق. را دیده‌ام که زندگی او تا این تاریخ مسلّم است. به هر روی سلطان‌محمد خندان پس از مرگ در هرات در محل تخت امیرعلی‎شیر در لب جوی سلطانی به خاک سپرده‌شد. فکری سلجوقی در گازرگاه در صحن مزار خواجه عبدالله انصاری، کتیبۀ سنگ مرمری را دیده که نام تمام کتاب‌های بزرگی مانند جامع‌التواریخ، زبده‌التواریخ، روضه‌الصفا، حبیب‌السیر و … را که صاحب کتیبه کتابت نموده، در سنگ نام‌ برده شده‌است اما متأسفانه نام صاحب قبر تراشیده‎ شده‌است. به نظر وی آن سنگ از آن مزار سلطان‌محمد خندان است.

در افغانستان فکری سلجوقی در مجلۀ ادبی هرات و علی‌احمد نعیمی در مجلۀ آریانا (ثور 1322) و در ایران مریم شمس فلاورجانی در دانش‌نامۀ جهان اسلام به نشر مطالبی در خصوص خندان پرداخته‌اند.

از آثارش  مناجات‌نامۀ حضرت امیرالمؤمنین علی (ع) در سال 1391 در تهران توسط کتاب‌خانه و موزۀ ملی ملک با همکاری فرهنگستان هنر در تهران و قطعاتی از او در کتاب شاه‌کارهای هنری در آستان قدس رضوى (منتخب قطعات نستعلیق) توسط مؤسسۀ آفرینش‌های هنری آستان قدس رضوی در مشهد به چاپ رسیده است.

انجامۀ نسخه‌ای با کتابت سلطان‌محمد خندان در سال 900 هجری قمری

مهدی بیانی از آثار او هشت نسخه و قطعات زیادی را معرفی می‌کند. آثار زیر از او تا کنون در کتاب‌خانه‌ها و مجموعه‌های خصوصی و دولتی شناسایی شده است:

  • یوسف و زلیخای جامی، به قلم کتابت خوش، با رقم: «کتبه ‎العبد المنّان سلطان‌محمد خندان»، در کتاب‎خانۀ ملی ایران در تهران؛
  • یوسف و زلیخای جامی، به قلم کتابت خوش، با رقم و تاریخ «کتبه فقیر خندان فی سنۀ 923 تحریر یافت»، در مجموعۀ شخصی در پاریس فرانسه؛
  • یوسف و زلیخای جامی تقریباً به همان قلم و قطع و تذهیب، با رقم و تاریخ: «تمت ‎الکتاب بعون الملک الوهّاب، فی شهر جمادی الآخر سنۀ 15 ]9[ کتبه‎ سلطان‌محمد خندان رب‎ اغفر و الرحم ‎بحق ‎محمد و آله ‎اجمعین. در مجموعۀ خصوصی در تهران؛
  • سبحه‎الابرار جامی، به همان قلم و قطع و تذهیب؛ با رقم و تاریخ: «مشقه ‎العبد سلطان‌محمد خندان فی سنه‎ الثلاثین و تسعمائه‎ الهجریه.» در مجموعۀ جعفر سلطانی ‎القرآنی در تهران؛
  • سبحه الابرار جامی، 930ق.، فروخته شده در حراج کریستی لندن؛
  • بوستان سعدی به همان قلم و قطع و تذهیب، با رقم و تاریخ: «کتبه ‎سلطان‌محمد خندان غفرالله ذنوبه فی سنه 920» در مجموعۀ مهدی بیانی در تهران؛
  • دیوان حافظ، به همان قلم با رقم و تاریخ: «کتبه ‎العبد الفقیر المذنب سلطان‌محمد خندان غفر الله ذنوبه و ستر عیوبه، فی اوایل شهر ربیع الاول سنۀ ست و عشرین و تسعمائه» در آرشیف ملی افغانستان در کابل؛
  • دیوان حافظ، به همان قلم و تذهیب با رقم «کتبه العبد السلطان محمد خندان …» با تاریخ تحریر سال 921، در موزۀ بریتانیا در لندن؛
  • قران ‎السعدین امیرخسرو دهلوی با همان قلم و قطع و تذهیب با رقم: «سلطان‌محمد خندان» و تاریخ تحریر 921ق. در موزۀ بریتانیا در لندن؛
  • قران السعدین امیر خسرو دهلوی، تاریخ تحریر 925ق. در موزۀ اسرائیل؛
  • منتخب مثنوی، نظامی، سعدی و سنایی، به خط میرعلی حسینی، سلطان محمد نور، محمدقاسم بن شادی‌شاه، سلطان‌محمد خندان، مولانا شیخ محمود، تاریخ تحریر 930ق.، گالری هنر فریر در واشنگتن.
  • دیوان ترکی امیرعلی‌شیر نوایی به قلم کتابت خوش با تاریخ 935ق.، در کتاب‌خانۀ عمومی لنینگراد در روسیه؛
  • لیلی و مجنون جامی، به قلم کتابت خوش، غرۀ ربیع الاول 921ق.، با رقم « تمّت الکتاب بعون الملک الوهاب علی ید العبد المذنب الراجی سلطان محمد خندان غفرالله ذنوبه و ستر عیوبه فی اوایل شهر ربیع الاول سنۀ 921»، فروخته شده در حراج کریستی لندن؛
  • بوستان سعدی، به قلم کتابت خوش، [56]9ق. هرات، فروخته شده در حراج لندن؛
  • قطعه‌ای از مرقّع به قلم دو دانگ و کتابت جلی خوش با رقم: «کتبه‌ العبد سلطان‌محمد خندان غفر ذنبه»، در کتاب‌خانۀ مدرسۀ سپه‎سالار در تهران؛
  • قطعه‌ای از مرقّع، به قلم دو دانگ و نیم دو دانگ و کتابت خوش، با رقم‌های: «العبد الراجی فقیر الحقیر، سلطان‌محمد خندان» و «سلطان‌محمد خندان» و «فقیر المذنب سلطان‌محمد خندان غفر له». در کتاب‌خانۀ آستان قدس رضوی در مشهد؛
  • قطعه‌ای از مرقّع به قلم‌های از سه دانگ تا کتابت خفی ‌خوش، با رقم‌های: «العبد سلطان‌محمد خندان و «مشقه ‌العبد سلطان‌محمد خندان تجاوز الله عنه» و «سلطان‌محمد خندان حرّره یاری» در کتاب‌خانۀ دانشگاه استانبول در ترکیه؛
  • قطعه‌ای از مرقّع امیر غیب‌بیگ به قلم‌های دو دانگ و کتابت خوش همگی با رقم و بدون تاریخ در کتاب‌خانۀ خزینۀ اوقاف استانبول در ترکیه؛
  • قطعه‌ای از مرقّع بهرام میرزا به قلم‌های از دو دانگ تا غبار، بعضی به سفیداب محرّر، همگی با رقم از جمله: «مشقه ‌العبد سلطان‌محمد خندان»، «عبده سلطان‌محمد خندان» و «الفقیر سلطان‌محمد خندان» در کتاب‌خانۀ خزینۀ اوقاف استانبول در ترکیه؛
  • قطعه‌ای از مرقّع با رقم «العبد سلطان محمد خندان»، دانشگاه ادینبورگ،
  • قطعه‌ای از مرقّع سیداحمد مشهدی به قلم دو دانگ جلی و کتابت خوش با رقم‎های کتبه سلطان‌محمد خندان و «العبد سلطان‌محمد خندان» در کتاب‌خانۀ خزینۀ اوقاف استانبول در ترکیه؛
  • قطعه‌ای از مرقّع‌های دیگر به قلم‌هایی از دو دانگ تا کتابت خوش با رقم‌های «سلطان‌محمد خندان غفر ذنوبه» و « مشقه ‌العبد سلطان‌محمد خندان» در کتاب‌خانۀ خزینۀ اوقاف استانبول در ترکیه؛
  • قطعه‌ای به قلم دو دانگ و کتابت جلی ‌خوش و رقم:«کتبه سلطان‌محمد خندان» در مجموعۀ مهدی بیانی در تهران؛
  • قطعه‌ای از مرقّع به قلم نیم دو دانگ جلی با کتابت عالی با رقم «عبده سلطان‎محمد خندان» در کتاب‌خانۀ روان کوشکو استانبول در ترکیه؛
  • قطعه‌ای از مرقّع محمدمحسن به قلم نیم دو دانگ عالی با رقم و تاریخ: «تمت فی الاخر شهر جمیدی الاول سنۀ سبع و خمسین و تسعمائه، کتبه سلطان‌محمد خندان در کتاب‌خانۀ خزینۀ اوقاف استانبول در ترکیه.
  • مناجات امیرالمومنین علی علیه السلام به خط نستعلیق، روی کاغذ ختایی و تجلید به شیوۀ لاکی طرح با گل و بوته درون لاجورد مشکی با گل زنبق، گنجینۀ نسخه‌های خطی کتاب‌خانه و موزۀ ملی ملک در تهران؛

  منابع

بیانی، مهدی، (1363)، احوال و آثار خوش‌نویسان، تهران: انتشارات علمی.

منشی قمی، قاضی‌احمد، (1387)، گلستان هنر، تهران: منوچهری.

گواشانی، دوست‌محمد، (1349)، ذکر برخی از خوش‌نویسان و هنرمندان؛ تعلیقات مرحوم فکری سلجوقی بر دیباچۀ دوست‌محمد گواشانی، کابل: انجمن تاریخ و ادب افغانستان اکادیمی.

نوایی، علی‌شیر، (1398)، لطایف نامه؛ ترجمۀ فارسی مجالس النفایس، تهران: بنیاد موقوفات محمود افشار.

خواندمیر، غیاث‌الدین، (1362)، حبیب السیر

خواندمیر، غیاث‌الدین، خلاصه الاخبار، تصحیح سرور گویا اعتمادی، کابل: مطبعۀ دولتی.

واصفی، زین‌الدین محمود، (1349)، بدایع الوقایع، تصحیح الکساندر بلدروف، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.

شایق، میرعبدالعلی، (1353)، خطاطان و نقاشان هرات از ادوار تیموری تا نخستین سالگرد جمهوری، هرات: مؤسسۀ طبع کتب آمریت عمومی اطلاعات و کلتور هرات.

دیدگاه‌تان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *