در حدود پنجاه و پنج کیلومتری غرب شهر هرات روستای سرسبزی با نام «برناباد (Barnabad/Bornabad)» واقع شده است. این روستا ظاهراً بعد از لشکرکشی تیمور(حک. 771-807ق.) و تخریب خراسان، بر ویرانههای فوشنج آباد شده است. برناباد که از جمله توابع فوشنج قدیم و امروزه در قلمرو و سمت شمال شرقی مرکز ولسوالی/شهرستان غوریان (34°,20´N,61°,29´E) واقع است، این روستا مهد پرورش و محیط رشد برای ادبا و شعرای نامداری از جمله میرزا محمدارشد هروی (1025-1114ق.)، میرزا ابوطالب مایل برنابادی (1051-1140ق.) و میرزا محمدرضا (1164-1230ق.) بوده است. علاوه بر آن، بناهای تاریخی متعددی در این روستا دیده میشود که بیشتر آنها نزدیک به پنج سده پیشینه دارند. یکی از بناهای تاریخی موجود در این قریه، خانقاه خواجه وحیدالدین خوافی (نیمۀ دوم سدۀ هشتم) است. این بنا را خواجه محمدطاهر برنابادی، جد بزرگ میرزایان برناباد که سلسله نسب او به حضرت ابوبکر صدیق می رسد، در سال 975ق. / 1568م. اعمار کرده است.[1] این بنا – که دارای ایوانی عالی است – در محدودۀ میانی زمین قبرستانی با مساحت حدوداً هفتاد جریب (140000 مترمربع) واقع شده است. بنای یاد شده موقوفۀ خواجه محمدطاهر است و به منظور عزلت صوفیان و پارسایان جهت عبادت و تزکیۀ نفس و برگزاری آیین دینی و آداب ریاضت و تجرید کاربرد داشته است. در دورههای اخیر گاه جهت ادای نماز جنازه نیز مورد استفاده قرار گرفته است. برنارد اوکین و لیزا گلمبک و برخی دیگر از باستانشناسان غربی این بنا را از نزدیک دیده و در آثار خود از آن یاد کردهاند. دیدگاههای اینان در مجموع نشان میدهد که بنا کاربرد آرامگاهی نداشته و نیز دارای محراب نیست که بتوان آن را مسجد یا محل ادای نماز جنازه خواند. عدم وجود قبر در داخل بنا نشان میدهد که این عمارت زاویهای برای انزوای پیروان و مریدان شیخ وحیدالدین بوده است. طرح بنا بر اساس یک گنبدخانۀ مرکزی است. ایوان ورودی که تمام عرض بنا را در برگرفته با طاقی نیمگنبدی پوشش یافته است. بنا فاقد تزئینات بوده و در زمان دیدارها نیز بخشهایی از بنا فرو ریخته بود …
*از احفاد دودمان میرزایان برناباد و قاضی در محکمۀ هرات. basirahmad_seddiqi@yahoo.com
[1]. تذکرۀ برنابادی، میرزا محمدرضا برنابادی، ص 5.
